Rabunek pszczyńskich dzwonów w czasie II wojny światowej

Podejście do dzwonów jako łupu wojennego nie było „wynalazkiem” II wojny światowej. Dzwony konfiskowano na potrzeby przemysłu zbrojeniowego już podczas wcześniejszych konfliktów, jednak szczególnie proceder ten przybrał na sile w czasie I wojny światowej. Już wtedy los pszczyńskich dzwonów był zagrożony. Czego nie zabrała Wielka Wojna, to zniszczyła kolejna, zapisana na kartach książek jako najkrwawszy konflikt w dziejach świata.

Dokumentacja utraconych w czasie ostatniej wojny dzwonów z terenu diecezji katowickiej zachowała się dzięki szczegółowym kwestionariuszom ewidencyjnym strat wojennych sporządzanym krótko po zakończeniu działań zbrojnych oraz kwitom rekwizycyjnym. Szczegółowy katalog utraconych dzwonów, sporządzony głównie w oparciu o źródła zachowane w Archiwum Archidiecezjalnym w Katowicach oraz Archiwum Akt Nowych w Warszawie, odnajdujemy w opracowaniu powstałym przed kilkunastoma laty z inicjatywy Departamentu do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Katalog wymienia 143 obiekty utracone w okresie 1939-1945 z terenów powiatu pszczyńskiego w jego ówczesnych granicach: spośród tej liczby 125 obiektów było dzwonami kościelnymi pochodzącymi z 51 kościołów i kaplic katolickich, 15 dzwonów zostało utraconych przez 6 parafii i kaplic ewangelickich, z kolei 3 zagrabione dzwony miały zastosowanie niesakralne (m.in. dzwon zegarowy w pałacu książęcym w Pszczynie oraz dzwon szkolny w Piasku). Wojenny rabunek dzwonów dotknął 129 obiektów znajdujących się na terenie powiatu pszczyńskiego. Pozostałe 14 dzwonów uległo zniszczeniu w wyniku działań wojennych, w większości w trakcie przechodzenia frontu w latach 1939 i 1945. Szczyt masowej rekwizycji dzwonów zarządzonej przez władze niemieckie nastąpił w styczniu i lutym 1942 roku W tym czasie, pomiędzy 9 stycznia a 21 lutego, dokonano konfiskaty co najmniej 65% wszystkich dzwonów z miejscowości powiatu pszczyńskiego utraconych w czasie wojny i skatalogowanych.
W samej Pszczynie rekwizycja objęła cztery dzwony. Z wieży kościoła Wszystkich Świętych zdjęto dwa: dzwon o nazwie „Chrystus Ukrzyżowany”, odlany w ludwisarni Franza Schillinga w Apoldzie w 1892 roku, o wadze 225 kg, oraz dzwon bez nazwy z ludwisarni Karola Schwabego w Białej z 1931 roku, ważący 393 kg. Kościół ewangelicki utracił z kolei dzwon z 1906 roku, wykonany również w ludwisarni Schillinga w Apoldzie, o wadze 356 kg. W 1943 roku także XIX-wieczny dzwon zegarowy z pałacu pszczyńskiego został skonfiskowany na cele wojenne. Ponadto już w pierwszych dniach wojny we wrześniu 1939 roku, w wyniku pożaru drewnianego kościoła św. Jadwigi, zniszczeniu uległ dzwon znajdujący się w wieży tejże świątyni, a pochodzący z 1730 roku z ludwisarni Franza Xavera Stankego w Opawie i ważący około 375 kg. Na podstawie zachowanych dokumentów wiemy, że dzwon ten zdobiony był wizerunkiem Matki Boskiej.

Jarosław Zawisza
powrót

Więcej znajdziesz w Głosie Pszczyńskim

Aktualny numer

Numer 5 (29 maja 2024r.)

Archiwum numerów

  • Numer 4, 24 kwietnia 2024r.
  • Numer 3, 27 marca 2024r.
  • Numer 2, 21 lutego 2024r.
  • Numer 1, 24 stycznia 2024r.
  • Numer 12, 13 grudnia 2023r.
  • Numer 11, 22 listopada 2023r.
więcej