Pszczyńskie synagogi cz. 6

Autorem cyklu artykułów poświęconych pszczyńskim synagogom jest urodzony w Pszczynie Sławomir Pastuszka - student Uniwersytetu Jagiellońskiego i wieloletni opiekun cmentarza żydowskiego w Pszczynie, autor kompleksowej inwentaryzacji tej nekropolii.

Pszczyńska synagoga funkcjonowała do wybuchu II wojny światowej, a po wkroczeniu wojsk niemieckich do miasta stała przez krótki okres nienaruszona. Spokój nie trwał jednak długo, gdyż po pewnym czasie Niemcy zmusili miejscowego kupca, Hugona Schindlera do podpalenia synagogi, co miało oznaczać brak odpowiedzialności za ten czyn okupanta. Niestety, dokładna data podpalenia nie jest znana, jednak mogło to już nastąpić pod koniec września 1939 roku. Ruiny budynku zdecydowano przebudować na kinoteatr, który - jak zakładano - byłby miejscem stałego utrzymania niemieckości w mieście.
W styczniu 1940 roku w miejsce zlikwidowanej Gminy Wyznaniowej Żydowskiej powołano Radę Starszych (Ältestenräte), której zadaniem była rejestracja przebywających w mieście Żydów oraz dokładne i terminowe wypełnianie zaleceń i rozkazów niemieckich. Wkrótce po powołaniu tego organu, ruiny synagogi zostały przekazane przez radę jako własność burmistrzowi Pszczyny. Jak informowano w zachowanej dokumentacji: „przebudowę synagogi na kinoteatr należy ocenić pozytywnie z punktu widzenia kulturalnego, a także zabudowy miejskiej”.
Na podstawie zachowanej dokumentacji, przechowywanej w archiwach w Pszczynie i Katowicach, postaram się dokładnie opisać proces przebudowy pszczyńskiej synagogi.
Pismem z dnia 26 października 1939 roku do Okręgowego Wydziału ds. Filmu (Gaufilmstelle) we Wrocławiu burmistrz Pszczyny, dr Bock, zwrócił się z prośbą o zaopiniowanie pomysłu urządzenia nowoczesnego kinoteatru. Wcześniej, na spotkaniu z okręgowymi władzami NSDAP i starostą okręgu Pszczyna ustalono, że w tym celu należy wykorzystać byłą synagogę, ponieważ, jak uważano, z zewnątrz budynek nie posiadał cech architektonicznych charakterystycznych dla tego typu obiektów, a podczas wizji lokalnej przeprowadzonej przez architektów Skubella i Fabian z Gliwic stwierdzono, że budynek nadawał się do przebudowy na kinoteatr. Jak zaznaczono, dotychczasowe kino przy ulicy Piastowskiej 1 było zupełnie niewystarczające, znajdowało się na pierwszym piętrze, a ponadto zupełnie nie spełniało wymogów policyjnych obowiązujących w Starej Rzeszy.
Pismo z 24 stycznia 1940 roku informuje o wizycie przedstawiciela katowickiego oddziału Gaufilmstelle, który z właścicielem kina Stanisławem Gajdą i Schmidtem z Miejskiego Wydziału Budowlanego obejrzał działające kino. Stwierdzono, że użytkowane pomieszczenia są niewystarczające. Następnie obejrzano synagogę, po czym stwierdzono, że budynek można przekształcić w kinoteatr odpowiednio go przebudowując lub rozbudowując.
W piśmie do Izby Kultury Rzeszy z dnia 30 sierpnia 1940 roku burmistrz Pszczyny oficjalnie potwierdził plany przebudowy synagogi na kinoteatr. Potrzebne do realizacji tego celu środki w wysokości 39 000 marek zostały przyznane przez Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy z funduszu dla regionów przygranicznych Rzeszy. Prace jeszcze nie zostały rozpoczęte, ponieważ nie wydano zezwolenia z Urzędu Budowlanego. 3 października oficjalnie zaproponowano na zarządcę nowego kinoteatru Stanisława Gajdę, dotychczasowego właściciela starego kina. 10 października kandydatura Gajdy na dzierżawcę została oficjalnie przyjęta.
W piśmie z dnia 31 października 1940 roku przedstawiciel Izby Kultury Rzeszy zwrócił uwagę burmistrzowi Pszczyny, że należy jak najszybciej złożyć wniosek o pozwolenie na budowę, razem z rysunkami technicznymi i kosztorysem w oddziale terenowym Izby Filmowej Rzeszy we Wrocławiu. Zaznaczono, że jeżeli budowa zostanie zrealizowana dopiero po wojnie, to byłoby dobrze, aby pozwolenia uzyskano już teraz, aby po wojnie można było natychmiast rozpocząć prace budowlane. Poinformowano, że budowa w trakcie wojny jest oczywiście możliwa. Potrzebne jednak było do tego pozwolenie na budowę, a także konieczność ponownego sprawdzenia poprawności planów przez personel techniczny.
24 stycznia 1941 roku poinformowano ponownie, że do rozpoczęcia budowy wymagane jest zezwolenie Izby Filmowej Rzeszy. Zalecano przekazanie rysunków technicznych i opisów budowlanych stosownemu oddziałowi terenowemu jeszcze przed rozpoczęciem budowy, aby można było uniknąć wszelkich nieprzewidzianych przeszkód związanych ze wzrostem kosztów. Zakładano, że nowy kinoteatr zostanie wydzierżawiony, ponieważ przepisy nie zezwalały na prowadzenie tego typu instytucji przez miasto. Z powodu trwającej wojny wnioski o zezwolenie na budowę nie były w zasadzie przyjmowane, chyba że w danym miejscu panowały specjalne warunki, przede wszystkim zgoda miejscowego Urzędu Pracy na prowadzenie prac budowlanych w warunkach wojny.
26 marca 1941 roku plany przebudowy synagogi na kinoteatr wzbudził po stronie Izby Filmowej Rzeszy silne wątpliwości. Pojawiające się często na Górnym Śląsku projekty przebudów synagog na kinoteatry doprowadziły do tego, że prezydent Izby Filmowej Rzeszy wydał rozporządzenie wykonawcze do Ustawy o Izbie Kultury Rzeszy z 1 listopada 1933 roku: „Tego typu dążenia są absolutnie niepożądane. Film niemiecki nie istnieje po to, aby wykorzystywać go do zagospodarowywania zaniedbanych i niepotrzebnych działek gruntowych. Jest to także sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem, że niemiecki ośrodek kulturalny zostaje zlokalizowany w resztkach byłej budowli służącej celom żydowskiej religii”. Jednak stwierdzono, że od strony merytorycznej rysunek fasady frontowej sprawił miłe i zachęcające wrażenie. Do kolejnych szczegółów rysunków budowlanych zgłoszono kilka uwag, które należało niezwłocznie poprawić, aby projekt ostatecznie zaakceptowano.
W piśmie z dnia 19 maja 1941 roku odnajdujemy następującą informację: „Prawdą jest, że nowy kinoteatr planowany jest na działce dotychczasowej synagogi. Jednakże z synagogi niewiele już pozostało, ponieważ została ona w dużej części już rozebrana i przebudowana. Oprócz tego należy tu nadmienić, że rzeczona działka przed zbudowaniem na niej synagogi służyła celom publicznym, ponieważ wcześniej stał tam budynek z dużymi salami. Budowa kinoteatru w tym miejscu przywróci mu jego dawne użytkowanie”.
W dokumencie z 9 czerwca 1941 roku czytamy: „W zasadzie Izba Filmowa Rzeszy jest przeciwna przekształceniu synagogi w kinoteatr. Powiedziałem, że rozważany budynek jest użytkowany jako synagoga tylko przejściowo, że przedtem była tam restauracja, że w zasadzie po przebudowie z poprzedniego budynku już prawie nic nie zostało, a w każdym razie po zakończeniu przebudowy nic nie będzie przypominało o dawnym sposobie użytkowania budynku. Zwrócono wtedy uwagę, że należy przestać używać zwrotu „przebudowa synagogi na kinoteatr”. Jeśli w sprawozdaniach nie da się uniknąć wymienienia poprzedniego użytkowania budynku, to przynajmniej należy unikać wyraźnego zaznaczania tego faktu na rysunkach, tak jak to było do tej pory. Ważniejsze jest w tym momencie, że Kierownik Okręgu nie ma nic przeciwko zmianie użytkowania budynku”.
Zastanawiające są stwierdzenia zawarte w dokumentacji mówiące o rzekomym wcześniejszym przeznaczeniu budynku synagogi, jakim była restauracja. Zapewne był to dobry pretekst, aby jak najszybciej przebudować budynek na kinoteatr.

Sławomir Pastuszka

Opracowano na podstawie:
- zasobów Archiwum Państwowego w Katowicach
- zasobów Archiwum Państwowego w Pszczynie
powrót

Więcej znajdziesz w Głosie Pszczyńskim

Aktualny numer

Numer 10 (11 lipca 2019r.)

Archiwum numerów

  • Numer 9, 13 czerwca 2019r.
  • Numer 8, 23 maja 2019r.
  • Numer 7, 9 maja 2019r.
  • Numer 6, 18 kwietnia 2019r.
  • Numer 5, 28 marca 2019r.
  • Numer 4, 14 marca 2019r.
więcej